1905 Maria Szumska cztery lata uczyła się na prywatnej pensji u p. Semadeniowej. Potem przez parę miesięcy w rosyjskim gimnazjum w Kaliszu. Państwo Szumscy zdecydowali się przyłączyc do bojkotu szkoły i wysłali 16-letnią Marię do Warszawy na pensję Pauliny Hawelke. Tu wykładał m.in. Ludwik Krzywicki, “Strasznie lubiłam te lekcje: wywarły one decydujący wpływ na mój rozwój duchowy(…)” 2 listopada 1905 z okien pensji Maria oglądała manifestacje rewolucyjne, do tego wydarzenia będzie wracac w swoich wspomnieniach.

1907 Tę datę nosi pierwszy zachowany wiersz, a raczej poemat, Marii Szumskiej. “Literackie początki Dąbrowskiej były wyjątkowo wątłe, złe i niesamodzielne.”(Drewnowski)

Państwo Szumscy mieli ambicje wykształcic wszystkie dzieci, ale było ich stac na studia wyższe tylko Marii najstarszej z pięciorga rodzeństwa. Jesienią 1907 wyjechała na studia przyrodnicze do Lozanny.

1908 Po roku przeniosła się do Brukseli. “Belgia była w owym czasie największym skupiskiem polskiej, a raczej w ogóle słowiańskiej studenterii na Zachodzie” Kontynuowała zaczęte studia na Univesite Libre, a w Universite Nouvelle (pod wpływem Abramowskiego) zajęła się naukami społecznymi i filozofią. W okresie studiów związała się z Marianem Dąbrowskim. “Jej wybrany był bojowcem 1905 roku, zbiegiem politycznym z Królestwa, zagranicznym funkcjonariuszem PPS-Frakcji Rewolucyjnej. Miał bogatą przeszłośc(…)”. W okresie pobytu w Belgii Maria wraz z Marianem należała do “Filarecji”, ruchu o charakterze niepodległościowym. W skład “Filarecji” wchodziło dośc zagadkowe stowarzyszenie “Lelewel”. W ciągu trzyletniego istnienia nigdy nie liczyło więcej niż kilkanaście osób - wśród nich Maria Szumska i Marian Dąbrowski. Zebrania miały charakter zamknięty. “Skupiali się tu pracownicy na polu oświaty ludowej, historii, sztuki wojskowej, a sprawy traktowali poważnie konkretyzując każdą myśl pożyteczną.” Stowarzyszenie “Lelewela” “powołane z inspiracji Edwarda Abramowskiego miało charakter paramasoński czy nawet masoński.” Spotkanie z Abramowskim (w “Nocach i dniach” występuje jako Tytus Niechcic - kuzyn Agnieszki, z którą się w sobie podkochują) było dla Szumskiej jak objawienie, jego teorie ukształtowały światopogląd przyszłej pisarki. Abramowski był jednocześnie filozofem, psychologiem, utopijnym prorokiem, socjologiem i etykiem. Koncepcje tego charyzmatycznego reformatora miały szczegóne znaczenie dla kręgów socjalistycznych i spółdzielczych (teoria rewolucji moralnej, socjalizmu bezpaństwowego, republiki kooperatywnej). “Dzieła jego - wyznawała Dąbrowska - były jedną z tych rzeczy, które natchnęły mnie wielkim entuzjazmem do życia i chciałabym, żeby tego doświadczyli wszyscy.” Dąbrowska wiele pisała o osobie i dziele Abramowskiego.

1910 Pierwsze drukowane teksty publicystyczne M. Szumskiej. Drukowała w “Gazecie Kaliskiej” i “Zaraniu”. Zajmowała się przede wszystkim propagowaniem spółdzielczości. Przybierane pseudonimy w publicystyce: Maria Nowa, Marek Cichy, Brat Jan, Jan Stęk. “bibliografia publicystyki społecznej Marii Dąbrowskiej za lata 1910-1916 (bez publicystyki literackiej) notuje 202 pozycje, wśród nich kilka broszur i książek. A zapewne nie jest to wszystko.”

1911 Małżeństwo z Marianem Dąbrowskim. Niewiele po ślubie z sobą przebywali, oboje służyli “sprawie”. “Sprawa” łaczy się z bezdomnością, bezdomnośc - z wyrzeczeniem kobiety, pokusa kobiety - z instynktem, z życiem.” Jeszcze przed ślubem Marian długo się wahał, ślub był formalnością, (a kościelny - “fałszem”, na który “jest zawsze czas”). W końcu 26 VII 1911 r.w Hotel de Ville w Brukseli odbył się ślub cywilny (świadkowie: J. Kaden-Bandrowski i M. Downarowicz), a ślub kościelny - 28 IX 1911 - w kościele ewangelickim przy Muzeum w Brukseli. Po zawarciu małżeństwa drogi ich zaraz się rozeszły, oboje prowadzili aktywne życie działaczy. Niewątpliwie twórcą (i winowajcą) ich społecznikowsko-tułaczego wzoru życia był Marian Dąbrowski(…)on także był doradcą i inicjatorem podjętej pracy publicystycznej; za pośrednictwem brata - Grabca, wyrobił żonie stałe kontakty prasowe”. Maria po zakończeniu studiów wróciła do kraju. Weszła w sam środek ówczesnej demokratycznej Warszawy. “Znawca masonerii, Ludwik Hass, uważa, iż wspomnienie Marii Dąbrowskiej Warszawa mojej młodości - to przechadzka po Warszawie wolnomularskiej sprzed I wojny światowej.”

1913 Dr Rafał Radziwiłłowicz - pierwszy Wielki Mistrz Loży “Wyzwolenie” zaproponował Dąbrowskiej “imieniem Towarzystwa Kooperatystów napisanie dwu broszurek spółdzielczych i… stypendium na półroczny wyjazd do Anglii. Było to spełnienie najskrytszych marzeń, które przychodziło do mnie samo - jak w bajce. W Londynie przebywał mój mąż nie mogący wrócic do kraju”

Opublikowała pierwsze opowiadanie: “We Francji… ziemi cudzej”w “Echu Literacko-Artystycznym”

1914 Numerem 1 został oznaczony raptularzyk z tego roku. Tak rozpoczęło się pisanie dzienników, które Dąbrowska prowadziła prawie do samej śmierci - przez 51 lat. Zgodnie z zasadą: “Nulla dies sine linea - ani dnia bez znaku.”

1914-1918 Podczas I wojny światowej związana była z ruchem ludowym i niepodległościowym, była współredaktorką pism: 1915 “Chłopska Sprawa “, 1915-1916 “Polska Ludowa”. Podejmowała w duchu Abramowskiego m.in. problematykę pracy w Polsce. Praca to wielkie zmaganie “drogami mozolnych doświadczeń i powolnego przekształcania się człowieka z sobka, egoisty i niewolnika na człowieka społecznego , obywatela i wolnego twórcę życia”, drogami uspołeczniania pracy i zdobywania jej nowej techniki. Potrzebny jest nie tylko człowiek pracowity, ale pracowity człowiek społeczny, organizator wspólnej pracy, jak dzisiejszy menażer.”Drugim podstawowym zagadnieniem w publicystyce Dąbrowskiej był nurt ludowy. Zajmowała się ludem pojmowanym “po mickiewiczowsku” - “człowiekiem wolnym w duchu”, ale nieszczęśliwym i niezadowolonym. Masy ludowe, o których pisała to przede wszystkim masy chłopskie. Dąbrowska lansowała konkretny program “Zarania”: “parcelacja majątków ziemskich, samorząd, kooperatywa w handlu, powszechna i świecka oświata, tolerancja wyznaniowa, a także jawnośc i konstytucyjnośc” Myśl społeczna młodej Dąbrowskiej była przeciwna Kościołowi, ale “wolnomularstwo, duch spółdzielczy i radykalna ideologia chłopska stały się dla niej namiastką religii.(…) Odrzuciwszy religię dogmatyczną - ubóstwiła człowieka, wię? łączącą go z innym człowiekiem, wię? społeczną i narodową” (Drewnowski)

1917 Marian Dąbrowski wrócił z frontu, odnajął w Warszawie na ul. Polnej 40 pierwsze w ich 6-letnim małżeństwie stałe mieszkanie. Od tego roku Dąbrowska związana była na stałe z Warszawą, na Polnej będzie mieszkac 37 lat.

1918-1924 Po odzyskaniu niepodległości, chociaż rozważała zamysł poświęcenia się literaturze, została urzędniczką w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych. Objęła referat opieki nad bezrolnymi. We wrześniu 1919 r. przeniesiono Dąbrowską do Głównego Urzędu Ziemskiego, powołanego do realizacji reformy rolnej. W 1923 r.skierowana została ponownie do Ministerstwa, gdzie prowadziła bibliotekę i referat prasowo-wydawniczy. Chciała porzucic pracę urzędniczą, czemu przeciwstawiał się mąż, w obawie, że się nie utrzymają. Dopiero przyjazd do Warszawy Stanisława Stempowskiego, który nie miał żadnych środków, przyczynił się do przekazania mu posady ministerialnego bibliotekarza.

1923 “Uśmiech dzieciństwa”- “pierwsza artystyczna książka”, debiut literacki w 34 roku życia.

1925 Uhonorowana nagrodą Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek za “Uśmiech dzieciństwa” - “jedną z najpiękniejszych książek o domu polskim, z końca ubiegłego wieku”. Ukazuje się pierwsze wydanie “Ludzi stamtąd”, arcydzieła, które wywołało zachwyt i konsternację. Krytyka nie potrafiła przypisac utworu do żadnego istniejącego nurtu. “Ballady i romanse prozą” pisze o nich T. Drewnowski.

Umarł w wieku 43 lat Marian Dąbrowski. “W miarę lat związek z Marianem Dąbrowskim stanie się wspomnieniem o największej miłości jej życia i niebłahym wątkiem twórczości”. Po utracie męża Stanisław Stępowski stał się jedynym oparciem dla Dąbrowskiej. Jego niezwykła osobowośc, “niezrównany czar osobisty i wspaniała powierzchownośc” fascynowały pisarkę. Był 19 lat starszy, Dąbrowska wkrótce zakochała się w nim. Byli z sobą bardzo blisko, przyja?nili się do śmierci Stempowskiego, mieszkali razem, ale na zewnątrz obowiązywała forma: pan - pani.

1926 Dąbrowska rozpoczęła pisanie powieści “Noce i dnie”, co potrwa 8 lat.

1927-1939 Należała do grona postępowych działaczy i pisarzy inicjujących od 1927 r. liczne akcje protestacyjne przeciw ograniczaniu swobód obywatelskich i metodom stosowanym wobec wię?niów politycznych. (W 1935 r. na znak protestu odmówiła Złotego Wawrzynu PAL, a w 1937 i 1938 członkowstwa PAL). Poznała wtedy Zofię Nałkowską. Na tle sporu o “Dom kobiet” Nałkowskiej (i nie tylko z tego powodu) “niedoszła przyja?ń przemieniła się w zaciętą rywalizację, a nawet niechęc, trwającą (z rozejmem na czas wojny) aż do końca.” W dwudziestoleciu Dąbrowska nie przyja?niła się z nikim z pisarzy, nie przystała do żadnej grupy ani do żadnego pisma. Najbliższe były jej “Wiadomości Literackie”, do których pisywała od lat.

1930-1933 Ukończyła zarys całości “Nocy i dni” i wybrała się do Jaworza w Beskid Zachodni, żeby powieśc kontynuowac. “I tu wynikła dodatkowa komplikacja: romans z właścicielem tamtejszego sanatorium, nie ukończonym lekarzem, Jerzy Czopem.” E. Korzeniewska pisze: “Właściciel sanatorium był wyjątkowo pięknym mężczyzną o zniewalającym uroku. Jednakże czy to na skutek wady charakteru, czy też tkwiącej w nim choroby nie umiał w nic się naprawdę zaangażowac, zachowując zawsze niezrozumiały dla otoczenia dystans i obojętnośc. Pisarkę zainteresowała ta dziwnie pociągająca a tragiczna w swym osamotnieniu postac. Potem w ” Nocach i dniach” wykorzystała ją jako prototyp Janusza Ostrzeńskiego i młodego Krępskiego.” Romans z Czopem trwał do marca 1933 r.

1933 Otrzymała jednogłośnie państwową nagrodę lit.

1 VI 1934 “skończyłam Noce i dnie. Teraz się drukuje. Czuję się jak pijak po wytrze?wieniu albo jak ciężko chory po wstaniu z łóżka”

1936-1938 Zaangażowała się w realizację reformy rolnej, lustrowała na zlecenie ministra Juliusza Poniatowskiego polskie wsie i uniwersytety ludowe, nadal interesowała się kwestią spółdzielczości. W efekcie powstają ważne teksty publicystyczne: “Rozdroże. Studium na temat zagadnień wiejskich”(1937), “Ręce w uścisku. Rzecz o spółdzielczości”(1938). Spotkała się z bolesną nagonką krytyki.

1939 Zdecydowała się wyrażac swoje poglądy w formie dramatycznej. W 1939 r. powstał “Geniusz sierocy”, wystawiony dopiero w 1959 r. w Nowej Hucie.

1939 Dąbrowska uległa terrorowi publiczności domagającej się dalszego ciągu “Nocy i dni”. Powstał zamysł “Przygód człowieka myślącego” nie skończonych przez pisarkę do śmierci.

1939-1945 Czas wojny i okupacji Dąbrowska znosiła fatalnie, były to dla niej lata krytyczne. W grudniu 1939 Dąbrowska i Stempowski trafili do Lwowa. Zamknęła się w ścisłym kręgu znajomych. Tu poznała Stanisławę Blumenfeldową (”dzięki tej osobie gorycz klęski opromieniona została atmosferą bliskości i szczęścia”) i zawarła znajomośc z Anną Kowalską. Był to znaczący okres dla życia osobistego Dąbrowskiej.

W 1940 roku Dąbrowska i Stempowski uzyskali oficjalną przepustkę od władz radzieckich na powrót do Warszawy. Włączyła się w podziemne życie kulturalno-oświatowe. Pisywała do “Polska walczy”. W czasie wojny pisarka ciężko chorowała na nerki i przeżywała zapaśc psychiczną. Prawie nic w tym czasie nie stworzyła. W powstaniu zginęła siostra Dąbrowskiej.

1945 Latem tego roku powstał dramat “Stanisław i Bogumił”. Władza ludowa okazywała pisarce wszelkie względy. Wznowiono jej przedwojenne utwory: “Ludzie stamtąd” (1946), “Noce i dnie” (1947). “Paradoks sytuacji Dąbrowskiej polegał bowiem na tym, że przy daleko idących uprzedzeniach do nowej władzy, przy potępieniu przemocy, której - jej zdaniem - nadużywała, pisarka w najistotniejszych kwestiach społeczno-politycznych czuła się z nią solidarna. W dzienniku pod datą 4 X 1945 stwierdzała: Socjalne tezy manifestu “lubelskiego” są nie do odrzucenia.” Kwestią, która w istotny sposób zbliżała ją do nowej rzeczywistości był świecki charakter państwa. Mimo uznania dla zmian wprowadzonych przez władzę ludową, odnosiła się wobec niej wstrzemięĄliwie, ze względu na swój głęboki uraz antyrosyjski. Nie solidaryzowała się również z emigracją i przetrwałym rządem londyńskim. “Wciąż przypomina mi się świetne powiedzenie Conrada: “Miotany sprzecznymi prądami pozostawałem w bezruchu” - zanotowała w dzienniku.

1946 Bywała przez dłuższe okresy w domu zaprzyjaĄnionych Anny i Jerzego Kowalskich we Wrocławiu. Bliski związek z Wrocławiem trwał przez 9 lat do wyprowadzki Anny Kowalskiej. W okresie powojennym działała w PEN Clubie i ZZLP, odbywała spotkania autorskie z czytelnikami. Aczkolwiek starała się nie angażowac w doraĄne sprawy polityczne, wyrażała niekiedy sądy uznawane za bezkompromisowe (np. na II Ogólnokrajowym ZjeĄdzie ZZLP w Łodzi). “Sytuacja Dąbrowskiej ustaliła się w sposób nietypowy: systematycznie, nawet w najgorszych latach stalinowskich, wznawiano jej książki (co dawało jej niezależnośc materialną) - natomiast osobę ledwie tolerowano.” W czasopismach odzywała się na ogół rzadko i na uboczne tematy. Jej sądy na temat literatury i współczesnej rzeczywistości, które zawierzała dziennikowi, były dużo bardziej krytyczne niż ówczesne opinie oficjalne 1947-1949 Przetłumaczyła “Dziennik Samuela Pepysa”.

1950 Nieznany, ważny tom opowiadań okupacyjnych Dąbrowskiej, w nim: “W piękny letni poranek”(1948), “Skórka od słoniny” (1950), “Miało się ku świtaniu” (1950), “A teraz wypijmy…(1948), “Głupia historia” (1949) Tom zestawiany przez Drewnowskiego z dokonaniami Borowskiego i Nałkowskiej.

1951-1952 Powstał szkic powstańczej powieści-dokumentu “Dokonało się”.

1952 Związek Literatów uczcił niezwykle uroczyście czterdziestolecie twórczości Dąbrowskiej.(Prelegent - Jerzy Andrzejewski - zemdlał podczas wygłaszania głównego referatu.) Od tego momentu chcąc nie chcąc Dąbrowska zaczęła się udzielac, bywała na uroczystościach i przyjęciach.

1952 Zmarł Stanisław Stempowski

1953 Po śmierci Stalina na żądanie redakcji wypowiedziała się w “Nowej Kulturze” i “Życiu Warszawy”. Niektórzy z przyjaciół przyjęli te pierwsze publiczne (dośc wstrzemięĄliwe) wypowiedzi jak zdradę. W 1953 r. po raz pierwszy wyjechała z wycieczką pracowników kultury do ZSRR.

1955/1956 Po PaĄdziernikowej odwilży zaangażowanie publiczne Dąbrowskiej wzrosło, stała się “gorącą zwolenniczką polskiej drogi do socjalizmu”. “Dzięki wyjściu z emigracji wewnętrznej i udziałowi w aktualnych sprawach Dąbrowska odżyła wówczas pisarsko (wydała w krótkim czasie trzy książki: “Gwiazdę zaranną”, 1955; “Myśli o sprawach i ludziach, 1956; “Szkice z podróży”, 1956) i stała się na nowo współczesną pisarką.”

1955 Odbyła podróż do NRD. Efektem literackim - “Szkice z podróży”. “Odkryła” Tomasza Manna, o którym wcześniej wypowiadała się bardzo krytycznie. Zachwycił ją i zaimponował “Doktor Faustus”.

1955 Otrzymała ponownie państwową nagrodę lit.

1958 Dopiero po 35 latach, w czerwcu 1958 r. pod wpływem nalegań otoczenia odwiedziła Russów - i przeżyła potworny szok.(Dwór “ocalały w połowie, robił wrażenie chatki ogrodnika”)

1958-1960 Ze strony władz polskich i środowisk emigracyjnych wysuwano kandydaturę Dąbrowskiej do Nagrody Nobla.

1959 W Nowej Hucie odbyła się prapremiera przedwojennego “Geniusza sierocego”.

1959 Uniwersytet Warszawski nadał pisarce tytuł doktora honoris causa.

Wydała zebrane i dopełnione “Szkice o Conradzie”.

1961 72-letnia pisarka po raz trzeci wróciła do rozpoczętych “Przygód człowieka myślącego…”. Była bardzo chora, w dzienniku skarżyła się na brak koncepcji. “Stoję nad tym bezradnie, bez koncepcji, natchnienia, talentu(…) Dlaczego? Na co? Nie mam już pewnej ręki, ani pewnej głowy; nie mam już serca ani płci. Czym pisac? Tylko pamięcią?”

lata 60-te Dąbrowska mieszkała w Komorowie. Schyłek życia wiązał się z poczuciem osamotnienia (pomimo wizyt znajomych) i rozważaniami o śmierci. Mieszkająca z Dąbrowską od lat pisarka Anna Kowalska zdumiewała się w swym dzienniku: “M. chodzi w Komorowie na mszę!(…)”

19 V 1965 Zmarła w Warszawie. Została pochowana w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim. Zgodnie z wolą pisarki pogrzeb odbył się w obrządku chrześcijańskim. “Proszę, aby mnie pochowac wedle obrządku religii rzymskokatolickiej…(…) Pogrzeb religijny(…) jest hołdem dla piękności obrzędów katolickich, w których się wychowałam, dla tysiącletniej chrześcijańskiej tradycji mego narodu, pokornym wreszcie hołdem dla pamięci Jana XXIII, największego człowieka naszych czasów, który potrafił to co nikt: ożywił i zmobilizował ludzką dobroc”

1971 Otwarto muzeum Dąbrowskiej w Russowie.